Jesteś tu: Strona główna Marksizm Lenin: Trzy źródła ...

Lenin: Trzy źródła i trzy części składowe marksizmu

Włodzimierz Lenin 19/09/2016

Klasyka myśli marksistowskiej (XV)

Trzy źródła i trzy części składowe marksizmu

Nauka Marksa budzi w całym świecie cywilizowanym olbrzymią wrogość i nienawiść całej nauki burżuazyjnej (i urzędowej i liberalnej), która widzi w marksizmie coś w rodzaju “szkodliwej sekty”. Innego stosunku nie można się zresztą spodziewać, ponieważ “bezstronnej” nauki społecznej nie może być w społeczeństwie, zbudowanym na walce klasowej.

Tak czy inaczej, cała nauka urzędowa i liberalna broni niewolnictwa najemnego, marksizm zaś wypowiedział niewolnictwu temu bezlitosną wojnę. Spodziewać się bezstronnej nauki w społeczeństwie najemnego niewolnictwa – to równie głupiutka naiwność, jak oczekiwać bezstronności fabrykantów w sprawie, czy nie należy zwiększyć płacy robotnikom, zmniejszywszy przy tym zysk kapitału.

Lecz mało tego, historia filozofii i historia nauki społecznej wykazują z zupełną jasnością, że w marksizmie nie ma nic podobnego do “sekciarstwa” w sensie jakiejś zamkniętej w sobie, skostniałej nauki, powstałej na uboczu od głównych szlaków rozwoju cywilizacji światowej. Przeciwnie, cała genialność Marksa na tym właśnie polega, że dał on odpowiedź na pytania, które postawiła już czołowa myśl ludzkości. Nauka jego powstała jako prosty i bezpośredni dalszy ciąg nauki najwybitniejszych przedstawicieli filozofii, ekonomii politycznej i socjalizmu.

Nauka Marksa jest wszechmocna, ponieważ jest słuszna. Jest pełna i harmonijna, daje ludziom jednolity światopogląd, nie godzący się z żadnymi przesądami, z żadną reakcją, z żadną obroną ucisku burżuazyjnego. Jest ona prawowitym spadkobiercą tego, co ludzkość stworzyła najlepszego w XIX wieku w postaci niemieckiej filozofii, angielskiej ekonomii politycznej, francuskiego socjalizmu.

Na tych trzech źródłach i zarazem częściach składowych marksizmu zatrzymamy się pokrótce.

I

Filozofią marksizmu jest materializm. W ciągu całej najnowszej historii Europy i zwłaszcza w końcu XVIII wieku, we Francji, gdzie rozegrała się decydująca bitwa[1] przeciw wszelkim rupieciom średniowiecza, przeciw duchowi pańszczyzny, panującemu w instytucjach i w ideach, materializm okazał się jedyną konsekwentną filozofią, wierną wszystkim zdobyczom nauk przyrodniczych, wrogą przesądom, świętoszkostwu itp. Toteż wrogowie demokracji starali się wszelkimi siłami “obalić”, podważyć oraz oszkalować materializm i bronili różnych form idealizmu filozoficznego, który zawsze sprowadza się, tak czy inaczej, do obrony lub popierania religii.

Marks i Engels w sposób jak najbardziej zdecydowany bronili materializmu filozoficznego i niejednokrotnie wyjaśniali też głęboką błędność wszelkich odchyleń od tej podstawy. Najbardziej jasno i szczegółowo poglądy ich wyłożone zostały w pracach Engelsa: Ludwik Feuerbach i Anti-Dühring, które – podobnie jak Manifest Komunistyczny – są podręczną książką każdego świadomego robotnika.

Marks jednak nie zatrzymał się na samym materializmie XVIII wieku i posunął filozofię naprzód. Wzbogacił ją zdobyczami niemieckiej filozofii klasycznej, zwłaszcza systemu Hegla, który z kolei doprowadził do materializmu Feuerbacha. Główną z tych zdobyczy jest dialektyka, tj. nauka o rozwoju w jego najbardziej wszechstronnej, głębokiej i wolnej od jednostronności postaci, nauka o względności wiedzy ludzkiej, dającej nam odbicie wiecznie rozwijającej się materii. Najnowsze odkrycia przyrodnicze – rad, elektrony, przekształcanie się pierwiastków – znakomicie potwierdziły materializm dialektyczny Marksa, wbrew naukom filozofów burżuazyjnych z ich “nowymi” powrotami do starego i zgniłego idealizmu.

Marks, pogłębiając i rozwijając materializm filozoficzny, doprowadził go do końca, rozszerzył jego poznanie przyrody na poznanie społeczeństwa ludzkiego. Olbrzymią zdobyczą myśli naukowej stał się materializm historyczny Marksa. Chaos i dowolność, które panowały dotąd w poglądach na historię i politykę, ustąpiły miejsca zdumiewająco jednolitej i harmonijnej teorii naukowej, wskazującej, jak z jednego ustroju życia społecznego, wskutek wzrostu sił wytwórczych, rozwija się inny, wyższy – z feudalizmu na przykład wyrasta kapitalizm.

Zupełnie tak samo, jak u człowieka poznanie odzwierciedla niezależnie od niego istniejącą przyrodę, tj. rozwijającą się materię, tak też poznanie społeczne człowieka (tj. różne poglądy i nauki filozoficzne, religijne, polityczne itp.) odzwierciedla sam ustrój ekonomiczny społeczeństwa. Instytucje polityczne są nadbudową nad podłożem ekonomicznym. Widzimy na przykład, jak różne formy polityczne współczesnych państw europejskich służą wzmocnieniu panowania burżuazji nad proletariatem.

Filozofia Marksa jest to zakończony materializm filozoficzny, który dał ludzkości – a zwłaszcza klasie robotniczej – potężne narzędzia poznania.

II

Uznawszy, że ustrój ekonomiczny jest podłożem, na którym wznosi się nadbudowa polityczna, Marks najwięcej uwagi poświęcił zbadaniu tego ustroju ekonomicznego. Główna praca Marksa – Kapitał – poświęcona jest zbadaniu ekonomicznego ustroju społeczeństwa współczesnego, tj. Kapitalistycznego.

Klasyczna ekonomia polityczna przed Marksem ukształtowała się w Anglii – w najbardziej rozwiniętym kraju kapitalistycznym. Adam Smith i David Ricardo, badając ustrój ekonomiczny, dali początek opartej na pracy teorii wartości. Marks kontynuował ich dzieło. Ściśle uzasadnił i konsekwentnie rozwinął tę teorię. Wykazał, że wartość każdego towaru określa się przez ilość społecznie niezbędnego czasu pracy, zużytego na wytworzenie towaru.

Tam, gdzie ekonomiści burżuazyjni widzieli stosunek między rzeczami (wymiana towaru na towar), Marks odkrył stosunek między ludźmi. Wymiana towarów wyraża związek pomiędzy poszczególnymi wytwórcami za pośrednictwem rynku. Pieniądze oznaczają, że związek ten staje się coraz ściślejszy, zespalając nierozdzielnie całe życie gospodarcze poszczególnych wytwórców w jedną całość. Kapitał oznacza dalszy rozwój tego związku: towarem staje się siła robocza człowieka. Robotnik najemny sprzedaje swoją siłę roboczą posiadaczowi ziemi, fabryk, narzędzi pracy. Jedną część dnia pracy robotnik zużywa na to, by pokryć wydatki na utrzymanie swoje i swojej rodziny (płaca), a w ciągu drugiej części dnia robotnik pracuje za darmo, wytwarzając wartość dodatkową dla kapitalisty, źródło zysku, źródło bogactwa klasy kapitalistów.

Nauka o wartości dodatkowej jest kamieniem węgielnym teorii ekonomicznej Marksa.

Kapitał, stworzony pracą robotnika, gnębi robotnika, rujnując drobnych posiadaczy i stwarzając armię bezrobotnych. W przemyśle zwycięstwo wielkiej wytwórczości widoczne jest od razu, lecz i w rolnictwie widzimy to samo zjawisko: przewaga wielkiego rolnictwa kapitalistycznego zwiększa się, wzrasta zastosowanie maszyn, gospodarstwo chłopskie wpada w sieci kapitału pieniężnego, upada i rujnuje się pod brzemieniem zacofanej techniki. Formy upadku drobnej wytwórczości w rolnictwie są inne, ale sam jej upadek jest faktem niewątpliwym.

Zwyciężając drobną wytwórczość kapitał doprowadza do zwiększenia wydajności pracy i do wytworzenia się monopolistycznej sytuacji związków największych kapitalistów. Sama wytwórczość staje się coraz bardziej uspołeczniona – setki tysięcy i miliony robotników jednoczone są w usystematyzowany organizm gospodarczy – produkt zaś wspólnej pracy przywłaszcza sobie garstka kapitalistów. Wzrasta anarchia wytwórczości, kryzysy, wściekła pogoń za rynkiem, niepewność istnienia dla masy ludzkości.

Zwiększając zależność robotników od kapitału, ustrój kapitalistyczny stwarza wielką potęgę pracy zrzeszonej.

Marks zbadał rozwój kapitalizmu od pierwszych zaczątków gospodarki towarowej, od prostej wymiany aż do jego form najwyższych, do wielkiej wytwórczości.

I doświadczenie wszystkich krajów kapitalistycznych, zarówno starych, jak nowych, wykazuje każdego roku naocznie coraz większej liczbie robotników słuszność tej nauki Marksa.

Kapitalizm zwyciężył na całym świecie, ale zwycięstwo to jest jedynie wstępem do zwycięstwa pracy nad kapitałem.

III

Kiedy obalony został ustrój feudalny i przyszło na świat "wolne" społeczeństwo kapitalistyczne – od razu wyszło na jaw, że wolność ta oznacza nowy system ucisku i wyzysku mas pracujących. Natychmiast zaczęły powstawać różne nauki socjalistyczne jako odbicie tego ucisku i protest przeciwko niemu. Ale socjalizm pierwotny był socjalizmem utopijnym. Krytykował społeczeństwo kapitalistyczne, potępiał je, przeklinał, marzył o obaleniu go, fantazjował o lepszym ustroju, przekonywał bogatych o niemoralności wyzysku.

Socjalizm utopijny nie mógł jednak wskazać rzeczywistego wyjścia. Nie umiał wyjaśnić istoty niewolnictwa najemnego przy kapitalizmie, ani odkryć praw jego rozwoju, ani znaleźć tej siły społecznej, która zdolna jest stać się twórcą nowego społeczeństwa.

Tymczasem burzliwe rewolucje, które towarzyszyły upadkowi feudalizmu, pańszczyzny, wszędzie w Europie i zwłaszcza we Francji, coraz wyraźniej ujawniały walkę klas, jako podstawę całego rozwoju i jego siłę napędową.

Ani jedno zwycięstwo wolności politycznej nad klasą feudałów nie zostało wywalczone bez zaciekłego oporu. Ani jeden kraj kapitalistyczny nie ukształtował się na mniej lub więcej swobodnej, demokratycznej podstawie bez walki na śmierć i życie między różnymi klasami społeczeństwa kapitalistycznego.

Genialność Marksa polega na tym, że potrafił on wcześniej od innych wysnuć stąd i rozwinąć konsekwentnie wniosek, którego uczą dzieje całego świata. Wniosek ten – to nauka o walce klasowej.

Ludzie zawsze byli i zawsze będą głupiutkimi ofiarami oszustwa i oszukiwania samych siebie w polityce, dopóki nie nauczą się pod wszelkimi moralnymi, religijnymi, politycznymi, społecznymi frazesami, oświadczeniami, obietnicami odnajdywać interesów tych lub innych klas. Stronnicy reform i ulepszeń zawsze będą wyprowadzani w pole przez obrońców przeszłości, dopóki nie zrozumieją, że każda stara instytucja, choćby się wydawała czymś najbardziej dzikim i zgniłym, utrzymuje się siłami tych lub innych klas panujących. Dla złamania zaś oporu tych klas istnieje tylko jeden środek: znaleźć w samym otaczającym nas społeczeństwie, uświadomić i zorganizować do walki takie siły, które mogą – i ze względu na swoją sytuację społeczną muszą – stworzyć siłę, zdolną do obalenia starego ładu i utworzenia nowego.

Tylko materializm filozoficzny Marksa wskazał proletariatowi wyjście z niewoli duchowej, w której wegetowały dotychczas wszystkie klasy uciskane. Tylko teoria ekonomiczna Marksa wyjaśniła rzeczywistą sytuację proletariatu w ogólnym ustroju kapitalizmu.

Na całym świecie, od Ameryki do Japonii i od Szwecji do Afryki Południowej, mnożą się samodzielne organizacje proletariatu. Prowadząc swą walkę klasową, uświadamia się on i wychowuje, wyzbywa się przesądów społeczeństwa burżuazyjnego, zespala się coraz ściślej i uczy się mierzyć miarę swych powodzeń, hartuje swe siły i niepowstrzymanie rośnie.

 

Włodzimierz Lenin

Oryginalnie artykuł "Trzy źródła i trzy części składowe marksizmu" został napisany i opublikowany w 1913 roku. Pierwotnie ukazał się w rosyjskiej gazecie "Proswieszczenje". Bazą dla powyższego, poprawionego wydania polskiego jest wersja artykułu umieszczona w Dziełach Wybranych wydanych w 1948 roku.



[1] Mowa jest o francuskiej rewolucji burżuazyjnej w końcu XVIII stulecia.

Komentarze

Zobacz także:

Co to jest realny socjalizm?
Jerzy Kochan 15/10/2014 We wszystkich sferach życia społecznego, od ośmiu godzin pracy i urlopu, do bezpłatnego szkolnictwa i opieki zdrowotnej toczy się walka klasowa w obronie interesów ludzi pracy. Czy... więcej
Lange: Nacjonalizm gospodarczy
Oskar Lange 11/12/2018 W dzisiejszej Europie działają dwie siły. Jedna zmierza do samowystarczalności i do izolacji gospodarczej; jest to nacjonalizm gospodarczy. Druga prowadzi do zjednoczenia,... więcej

Film tygodnia